Khởi nghiệp tinh dầu bền vững từ khát vọng “nhìn thấy sự phát triển tận gốc”
Trước khi gắn bó với khởi nghiệp tinh dầu bền vững, và trở thành người đứng sau hàng chục xưởng chưng cất tinh dầu trên cả nước, Nguyễn Hữu Minh có hơn 6 năm gắn bó với các dự án phát triển cộng đồng dành cho đồng bào dân tộc thiểu số, từ miền Bắc, miền Trung đến Tây Nguyên. Anh từng làm việc cho nhiều tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước, với mức thu nhập và chế độ đãi ngộ đáng mơ ước.
Tuy nhiên, sau nhiều năm đồng hành cùng các dự án ngắn hạn, Minh dần nhận ra một khoảng trống lớn: Nhiều dự án triển khai khoảng tầm 2 đến 3 năm xong thì lại rời đi. Mình không theo dõi được người dân ở đấy xem họ phát triển như thế nào rồi kết quả thu được gì sau khi dự án rút. Với tư duy của một người làm kỹ thuật và mong muốn gắn bó lâu dài với cộng đồng, anh bắt đầu tìm kiếm một hướng đi khác - khởi nghiệp tinh dầu bền vững, trực tiếp hỗ trợ người dân từ khâu sản xuất, công nghệ đến đầu ra thị trường, đồng thời nhìn thấy sự thay đổi qua từng giai đoạn.
Tinh dầu đến với Minh không phải là lựa chọn ngẫu nhiên. Anh nhận thấy đây là sản phẩm có giá trị gia tăng cao, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và nguồn nguyên liệu sẵn có tại các vùng miền núi. Đặc biệt, hình ảnh những đồi sả sau thu hoạch bị đốt bỏ lá, vừa lãng phí vừa làm thoái hóa đất, đã thôi thúc anh tìm cách biến “phế phẩm” thành tài nguyên. Từ những đống lá từng bị coi là rác thải ấy, hành trình chưng cất những giọt tinh dầu đầu tiên bắt đầu.
Hành trình gian nan của một kỹ sư “tập làm kinh doanh”
Xuất thân từ lĩnh vực kỹ thuật lâm nghiệp, Nguyễn Hữu Minh thừa nhận thách thức lớn nhất khi khởi nghiệp không nằm ở cây trồng hay công nghệ chưng cất, mà ở tư duy kinh doanh. Thời gian đầu, anh gần như “ẩn mình”, không dám chia sẻ công việc trên mạng xã hội vì e ngại ánh nhìn của bạn bè, đồng nghiệp. Chỉ đến khi áp lực tồn kho và dòng tiền buộc phải thay đổi, Minh mới bắt đầu học cách bán hàng, tham gia hội chợ, tiếp cận thị trường và thậm chí livestream giới thiệu sản phẩm.
Song song với đó là những bài học kỹ thuật không hề dễ dàng. Có lần, anh thu mua số lượng lớn nguyên liệu, phơi và chất đống để dự trữ, dẫn đến việc tinh dầu bay hơi gần như hoàn toàn. Thất bại ấy khiến anh rút ra nguyên tắc cốt lõi: nguyên liệu sau sơ chế phải được đưa vào chưng cất ngay, mọi quy trình đều phải được thử nghiệm và đúc kết từ thực tế.
Không có giáo trình chuẩn cho nghề chưng cất tinh dầu quy mô nhỏ, Minh tự học qua mạng, xem tài liệu, đến từng xưởng để quan sát và cải tiến. Từ chiếc nồi thủ công dung tích 500 lít đặt trong gian bếp cũ của gia đình, anh dần thiết kế những hệ thống phù hợp với điều kiện từng địa phương. Theo Minh, dù công nghệ cốt lõi vẫn là phương pháp lôi cuốn hơi nước, nhưng thiết bị cần linh hoạt: nơi có điều kiện thì dùng nồi điện, nồi hơi; nơi khó khăn hơn thì ưu tiên nồi thủ công để giảm rủi ro và dễ quản lý.
Mô hình khởi nghiệp tinh dầu bền vững gắn với sở hữu cộng đồng
Điểm khác biệt trong mô hình khởi nghiệp tinh dầu bền vững của Nguyễn Hữu Minh không nằm ở việc xây dựng một nhà máy tập trung quy mô lớn, mà ở cách anh lựa chọn đồng hành cùng người dân. Thay vì đầu tư toàn bộ để tối ưu lợi nhuận, Minh chuyển giao xưởng chưng cất cho bà con dân tộc, coi đây là tài sản của chính cộng đồng.
Bắt đầu từ Thạch Thành (Thanh Hóa), đến nay anh đã hỗ trợ xây dựng 15 xưởng tinh dầu trên cả nước, từ Lạng Sơn đến các tỉnh miền Tây. Nguyên tắc xuyên suốt là xưởng phải do người dân sở hữu thì họ mới có trách nhiệm bảo vệ và khai thác hiệu quả. Minh hỗ trợ khoảng một nửa vốn đầu tư, chuyển giao công nghệ, quy trình sản xuất và cam kết bao tiêu toàn bộ đầu ra.
Những ngày đầu, không ít người dân tỏ ra nghi ngại. Việc một người “ngoài” mang công nghệ đến chuyển giao khiến họ đặt câu hỏi về tính minh bạch và hiệu quả, nếu ngon ăn như vậy sao lại chuyển giao cho chúng tôi? Minh kể. Bước ngoặt chỉ đến khi một thanh niên trong vùng mạnh dạn đứng ra nhận vận hành xưởng đầu tiên. Sau sáu tháng, gia đình anh hoàn vốn, cải thiện rõ rệt đời sống, trở thành minh chứng thuyết phục nhất cho mô hình mới.
Từ chỗ hoài nghi, bà con dần chủ động tìm đến để xin mở xưởng. Nhờ tinh dầu, những nguyên liệu từng bị bỏ đi như lá sả, lá quế, lá bạch đàn đã mang lại nguồn thu đáng kể. Mỗi hộ vận hành xưởng có thể đạt doanh thu vài trăm triệu đồng mỗi năm, trong khi các hộ cung cấp nguyên liệu cũng có thêm thu nhập ổn định - điều khó có được nếu chỉ bán nông sản thô.
Hướng tới giá trị bền vững và tương lai xanh
Không chỉ tạo sinh kế, khởi nghiệp tinh dầu bền vững theo cách của Nguyễn Hữu Minh còn hướng tới thay đổi tư duy sản xuất. Anh đặc biệt chú trọng việc hạn chế sử dụng thuốc trừ cỏ, bởi dư lượng hóa chất không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Thay vào đó, người dân được khuyến khích sử dụng các biện pháp cơ giới và canh tác thân thiện với môi trường.
Hiện nay, danh mục sản phẩm tinh dầu do Minh phát triển đã lên tới gần 20 loại, từ sả chanh, quế, bưởi, bạc hà đến hương nhu. Sản phẩm không chỉ được tiêu thụ qua kênh bán lẻ trực tuyến mà còn kết nối với các doanh nghiệp dược phẩm, mỹ phẩm và đối tác xuất khẩu tại Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng.
Dù từng đối mặt với biến cố lớn khi kho hàng bị cháy, gây thiệt hại nặng nề, Minh vẫn kiên định với con đường khởi nghiệp tinh dầu bền vững, tiếp tục nâng cấp công nghệ cho các xưởng cộng đồng. Trong tương lai, anh dự định quy tụ các xưởng nhỏ lẻ để hình thành một nhà máy bài bản tại cụm công nghiệp của địa phương, tạo nền tảng phát triển lâu dài.
Chia sẻ với những người trẻ muốn khởi nghiệp trong lĩnh vực tinh dầu, Nguyễn Hữu Minh nhấn mạnh yếu tố thị trường là then chốt. Theo anh, khởi nghiệp không nên chỉ dựa vào lợi thế sẵn có, mà cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, đánh giá đúng dung lượng thị trường và đầu tư bài bản ngay từ đầu.
Hành trình của Nguyễn Hữu Minh là hành trình chưng cất không chỉ tinh dầu, mà còn là niềm tin và sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số. Những xưởng tinh dầu chính là biểu tượng rõ nét cho triết lý phát triển cộng đồng mà anh kiên trì theo đuổi từ ngày rời phố về rừng.
