Mạch nguồn từ quá khứ và sứ mệnh cao cả
Lịch sử y học Việt Nam là một kho tàng tri thức bản địa đồ sộ, được đúc kết từ triết lý "Nam dược trị Nam nhân" của Thiền sư Tuệ Tĩnh và hệ thống y lý sâu sắc của Hải Thượng Lãn Ông. Kế thừa tinh thần ấy, ngày 13/04/1961, Viện Dược liệu chính thức ra đời. Sự xuất hiện của Viện không chỉ đơn thuần là thành lập một cơ quan nghiên cứu, mà là hiện thực hóa lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: xây dựng một nền y học dựa trên nguyên tắc khoa học, dân tộc và đại chúng.
Trong những năm tháng khói lửa của cuộc kháng chiến chống Mỹ, các nhà khoa học của Viện đã sống và làm việc như những chiến sĩ thực thụ. Với đôi chân trần và trái tim đầy nhiệt huyết, họ đã đi khắp 154 huyện thuộc 25 tỉnh miền Bắc để điều tra, sưu tầm hơn 1.100 loài cây thuốc. Giữa thiếu thốn và bom đạn, Viện đã tạo nên một kỳ tích khi giúp đất nước tự túc tới 40% lượng thuốc sản xuất từ dược liệu nội địa. Những liều thuốc chống dịch lỵ từ mức hoa trắng, thuốc tim mạch từ cây sừng dê hay thuốc bổ từ sâm và tam thất thời ấy không chỉ là thành tựu khoa học, mà còn là nguồn sống, là niềm hy vọng tiếp sức cho cả tiền tuyến và hậu phương.
Những "vị thuốc" quý dâng đời
Trải qua hơn 6 thập kỷ, Viện Dược liệu đã trở thành "ngân hàng" lưu giữ sinh mệnh của dược liệu Việt. Từ con số khiêm tốn thuở ban đầu, đến nay Viện đã ghi nhận và định danh hơn 5.110 loài cây thuốc trên khắp dải đất hình chữ S. Hệ thống các vườn bảo tồn trải dài từ Sapa mờ sương, Tam Đảo xanh mướt đến vùng đất đỏ Tây Nguyên và phương Nam nắng gió đang nâng niu hơn 960 nguồn gen quý hiếm.
Một trong những dấu ấn rực rỡ nhất chính là hành trình khôi phục Sâm Ngọc Linh – loài "quốc bảo" từng đứng trước nguy cơ tuyệt diệt. Bằng sự kiên trì và trí tuệ, các cán bộ của Viện đã hồi sinh giống sâm quý này, mở ra con đường phát triển kinh tế bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại Quảng Nam và Kon Tum. Hay như công trình nghiên cứu chiết xuất Artemisinin từ cây thanh cao hoa vàng – một thành tựu vang dội đã mang về Giải thưởng Hồ Chí Minh danh giá, đưa Việt Nam vào danh sách các quốc gia tự chủ được nguồn thuốc chống sốt rét cho thế giới.
Đóng góp của Viện không chỉ nằm trong các phòng thí nghiệm mà còn hiện hữu trên những cánh đồng dược liệu ngút ngàn. Thông qua việc hỗ trợ hàng chục địa phương quy hoạch vùng trồng, Viện đã tạo ra sinh kế bền vững cho hàng ngàn hộ dân, đặc biệt là bà con vùng sâu, vùng xa. Những cây dược liệu giờ đây không chỉ chữa bệnh cho người mà còn giúp người dân "chữa" cái nghèo, xây dựng một diện mạo mới cho kinh tế nông thôn theo hướng xanh và bền vững.
Đứng trước ngưỡng cửa đổi mới và hội nhập
Trong buổi tọa đàm kỷ niệm 65 năm đầy xúc động hôm 10/4/2026, lãnh đạo Bộ Y tế đã nhìn nhận rằng: Dù chúng ta có tiềm năng dược liệu vô cùng lớn, nhưng "viên ngọc quý" ấy vẫn chưa được mài giũa hoàn hảo để tỏa sáng hết tầm vóc. Quy mô sản xuất còn phân tán, liên kết giữa nghiên cứu và thị trường còn những khoảng trống, và công nghệ chế biến sâu vẫn cần thêm những cú hích mạnh mẽ hơn.
Thách thức cũng chính là vận hội. Viện Dược liệu hiện nay đang sở hữu một tài sản vô giá khác: đó là đội ngũ cán bộ khoa học hùng hậu với hàng chục Phó giáo sư, Tiến sĩ được đào tạo bài bản từ các cường quốc khoa học như Nhật Bản, Anh, Pháp, Hoa Kỳ... Họ chính là thế hệ kế cận, mang trong mình dòng máu của những người đi trước nhưng có tư duy sắc bén của thời đại số, sẵn sàng đưa dược liệu Việt Nam bước ra thế giới.
Khát vọng vươn tầm: Hiện đại hóa và Quốc tế hóa
Tầm nhìn của Viện Dược liệu trong giai đoạn tới không chỉ dừng lại ở việc là đơn vị đầu ngành trong nước, mà phải trở thành một trung tâm nghiên cứu uy tín hàng đầu khu vực. Để hiện thực hóa khát vọng này, Viện đang chuyển mình mạnh mẽ theo mô hình: Khoa học – Ứng dụng – Thị trường.
Kỳ vọng lớn nhất đặt vào việc chuyển đổi số toàn diện. Một hệ thống cơ sở dữ liệu số về dược liệu quốc gia sẽ được xây dựng, nơi trí tuệ nhân tạo (AI) giúp tối ưu hóa quá trình chọn giống và quản lý chất lượng. Khi dữ liệu được số hóa và lan tỏa, không chỉ các nhà khoa học mà cả doanh nghiệp và người dân cũng có thể tiếp cận tri thức, từ đó nhân rộng các mô hình trồng và chế biến đạt chuẩn quốc tế (GACP-WHO).
Bên cạnh đó, việc "thương mại hóa" kết quả nghiên cứu là một hướng đi đột phá. Viện sẽ không chỉ nghiên cứu để lưu kho mà nghiên cứu để tạo ra những sản phẩm thực thụ, những thương hiệu dược liệu Việt Nam có đủ tiêu chuẩn khắt khe để thâm nhập vào các thị trường khó tính nhất. Như lời Thứ trưởng Bộ Y tế đã gợi mở, mỗi công trình nghiên cứu phải là một lời giải cho bài toán sức khỏe của nhân dân và bài toán kinh tế của doanh nghiệp.
Lời kết
65 năm – một chặng đường đủ dài để khẳng định một bản sắc, đủ sâu để tạo nên một truyền thống vẻ vang. Viện Dược liệu hôm nay vẫn đang viết tiếp bản giao hưởng giữa thiên nhiên và trí tuệ dân tộc. Trong hương thơm dịu nhẹ của dược liệu và ánh mắt lấp lánh niềm tự hào của những người làm khoa học, chúng ta thấy một tương lai rạng rỡ: nơi y học cổ truyền và công nghệ hiện đại giao thoa, nơi mỗi nhành cây thuốc Việt đều mang sứ mệnh bảo vệ sự sống và góp phần đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên phát triển bền vững.
Với trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng cống hiến, tập thể Viện Dược liệu chắc chắn sẽ tiếp tục là "ngọn hải đăng" soi sáng con đường phát triển dược liệu, giữ trọn niềm tin trong lòng mỗi người dân Việt.
