Những vụ việc bị phát hiện, điều tra và khởi tố liên quan đến mỹ phẩm giả, mỹ phẩm kém chất lượng và hành vi trốn thuế trong thời gian gần đây cho thấy một thực tế rõ ràng: đây không còn là những sai phạm cá biệt, mà là biểu hiện của các điểm nghẽn mang tính hệ thống trong quản lý và vận hành thị trường mỹ phẩm. Để xử lý tận gốc, cần nhìn thẳng vào các nguyên nhân cốt lõi, thay vì chỉ dừng ở việc xử lý từng vụ việc riêng lẻ.
Nhận diện các điểm nghẽn lớn của thị trường
Điểm nghẽn thứ nhất: Công bố dễ, hậu kiểm khó
Cơ chế quản lý mỹ phẩm hiện nay đặt trọng tâm vào khâu công bố sản phẩm trước khi lưu thông, trong khi hậu kiểm lại chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường. Trên thực tế, nhiều sản phẩm có hồ sơ công bố hợp lệ nhưng khi lưu hành lại không tuân thủ đúng công thức, thay đổi nguyên liệu, hoặc quảng cáo vượt xa công dụng được phép.
Khoảng cách giữa “hồ sơ trên giấy” và “sản phẩm ngoài thị trường” chính là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi gian lận. Khi khả năng bị kiểm tra, lấy mẫu, xử lý vi phạm còn thấp, không ít doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tối đa hóa lợi nhuận trong ngắn hạn.
Điểm nghẽn thứ hai: Kinh doanh online vượt xa năng lực kiểm soát
Sự bùng nổ của thương mại điện tử và bán hàng qua mạng xã hội đã làm thay đổi hoàn toàn cách thức phân phối mỹ phẩm. Tuy nhiên, cơ chế quản lý vẫn chủ yếu dựa trên mô hình kinh doanh truyền thống: cửa hàng, kho bãi, pháp nhân rõ ràng.
Trong môi trường online:
- Người bán có thể ẩn danh hoặc thay đổi danh tính nhanh chóng
- Doanh thu được chia nhỏ qua nhiều tài khoản
- Hóa đơn, chứng từ gần như vắng bóng
Điều này khiến việc quản lý chất lượng sản phẩm và nghĩa vụ thuế gặp nhiều khó khăn, tạo ra lợi thế lớn cho những người cố tình kinh doanh ngoài vòng kiểm soát.
Điểm nghẽn thứ ba: Chế tài chưa đủ sức răn đe
Một thực tế đáng lưu ý là trong nhiều trường hợp, mức xử phạt hành chính với mỹ phẩm giả thấp hơn rất nhiều so với lợi nhuận thu được từ vi phạm. Khi bị phát hiện, một số cơ sở coi tiền phạt như “chi phí kinh doanh”, sau đó đổi tên thương hiệu, chuyển địa điểm hoặc mở pháp nhân mới để tiếp tục hoạt động.
Việc chuyển hóa các hành vi vi phạm nghiêm trọng từ xử phạt hành chính sang xử lý hình sự còn hạn chế, dẫn tới tâm lý “nhờn luật” trong một bộ phận người kinh doanh mỹ phẩm.
Điểm nghẽn thứ tư: Nhận thức thị trường chưa theo kịp chuẩn mực
Một bộ phận người tiêu dùng vẫn dễ bị thu hút bởi:
- Giá rẻ bất thường
- Lời quảng cáo “thần tốc”
- Sự bảo chứng của người nổi tiếng
Trong khi đó, kiến thức về công bố mỹ phẩm, kiểm nghiệm, thành phần, hay truy xuất nguồn gốc còn hạn chế. Chính sự dễ dãi của thị trường đã vô tình tiếp tay cho hàng giả và hàng kém chất lượng tồn tại.
Hệ quả nếu không có giải pháp căn cơ
Nếu các điểm nghẽn trên không được xử lý, thị trường mỹ phẩm sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ chọn lọc ngược: doanh nghiệp làm ăn tử tế bị đào thải, trong khi các mô hình gian lận lại phát triển nhanh. Về lâu dài, điều này không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng, uy tín ngành và khả năng hội nhập quốc tế của mỹ phẩm Việt Nam.
Giải pháp từ góc độ quản lý nhà nước
Trước hết, cần chuyển trọng tâm từ “tiền kiểm” sang “kết hợp tiền kiểm – hậu kiểm thực chất”. Việc tăng tần suất lấy mẫu ngẫu nhiên, kiểm tra đột xuất các sản phẩm lưu hành trên thị trường, đặc biệt là sản phẩm bán online, là yếu tố then chốt.
Song song với đó, cần:
- Nâng mức xử phạt đối với hành vi sản xuất, kinh doanh mỹ phẩm giả
- Mở rộng điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các vi phạm nghiêm trọng
- Tăng cường phối hợp giữa y tế, quản lý thị trường, thuế và công an
Đối với kinh doanh online, cần từng bước siết trách nhiệm pháp lý của sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội, yêu cầu xác thực người bán, minh bạch nguồn gốc sản phẩm và chia sẻ dữ liệu doanh thu phục vụ quản lý thuế.
Giải pháp từ phía doanh nghiệp
Doanh nghiệp mỹ phẩm làm ăn chân chính cần chủ động thích ứng với môi trường cạnh tranh khốc liệt bằng cách:
- Minh bạch hóa thông tin sản phẩm, từ thành phần, kiểm nghiệm đến nguồn gốc nguyên liệu
- Truyền thông đúng chuẩn mực, tránh chạy theo xu hướng quảng cáo quá đà
- Đầu tư dài hạn vào chất lượng và uy tín thương hiệu, thay vì cạnh tranh bằng giá
Quan trọng hơn, doanh nghiệp không thể đứng riêng lẻ. Trong một thị trường nhiều rủi ro, sự liên kết và tiếng nói chung là yếu tố sống còn để bảo vệ lợi ích hợp pháp.
Giải pháp từ phía thị trường và người tiêu dùng
Người tiêu dùng cần được trang bị kiến thức để nhận diện sản phẩm an toàn, hợp pháp. Truyền thông chuyên ngành, báo chí và các tổ chức xã hội có vai trò quan trọng trong việc:
- Phổ biến kiến thức về mỹ phẩm an toàn
- Phản biện các chiêu trò quảng cáo sai lệch
- Tôn vinh các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc
Khi thị trường trở nên khắt khe hơn, không gian tồn tại của hàng giả và hàng kém chất lượng sẽ dần bị thu hẹp.
Cần một chiến lược tổng thể và lâu dài
Các vụ việc bị xử lý gần đây cho thấy quyết tâm của cơ quan chức năng, nhưng để lập lại trật tự thị trường mỹ phẩm, cần một chiến lược tổng thể, kết hợp giữa quản lý nhà nước, trách nhiệm doanh nghiệp và sự tỉnh táo của người tiêu dùng. Chỉ khi các doanh nghiệp làm ăn chân chính được bảo vệ và khuyến khích, ngành mỹ phẩm Việt Nam mới có thể phát triển bền vững, minh bạch và đủ sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế.
Bài viết này cũng là cầu nối để bàn sâu hơn về vai trò liên kết của các doanh nghiệp chân chính trong một tổ chức đại diện chung, nội dung sẽ được tiếp tục phân tích trong Bài 3 của chuyên đề.
BOX | VỤ VIỆC ĐÁNG CHÚ Ý GẦN ĐÂY
- Mỹ phẩm giả được tổ chức sản xuất – phân phối chuyên nghiệp, tiêu thụ chủ yếu qua livestream.
- Gian lận thuế trong kinh doanh mỹ phẩm online với doanh thu hàng chục, hàng trăm tỷ đồng.
- Nhiều sản phẩm “hợp pháp trên giấy” nhưng vi phạm khi lưu thông ngoài thị trường.
