Bài toán đảm bảo chất lượng bắt nguồn từ việc giải mã hiểu lầm: tự nhiên là mặc định an toàn
An toàn tinh dầu thiên nhiên đang bị hiểu sai trong nhận thức của không ít người tiêu dùng hiện nay, khi một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là đồng nhất nguồn gốc tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối. Theo quan điểm cá nhân, TS Bùi Thị Bích Ngọc – Giám đốc Trung tâm Dầu, hương liệu và Phụ gia thực phẩm (Viện Công nghệ Thực phẩm) nhìn nhận rằng: Thiên nhiên không tạo ra các chất “lành tính” hay “độc hại” mà đơn thuần chỉ là tạo ra các hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học.
Theo TS Ngọc, tính hữu dụng và độ lành tính của tinh dầu thiên nhiên không nằm ở bản thân khái niệm “tự nhiên”, mà phụ thuộc vào thành phần, hàm lượng, trạng thái hóa học và bối cảnh sử dụng - những yếu tố cốt lõi trong đánh giá an toàn tinh dầu thiên nhiên.
Thực tế, độ an toàn của một sản phẩm là một trạng thái động, phụ thuộc vào nồng độ và cách thức kết hợp các thành phần trong một sản phẩm. Một hợp chất có thể an toàn ở mức thấp nhưng lại trở nên nguy hiểm khi tăng liều lượng hoặc dùng cho các nhóm đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ hay người có làn da dễ mẫn cảm. Do đó, việc chỉ dựa vào nhãn mác “thiên nhiên” mà bỏ qua các bước kiểm định khoa học vô tình tạo ra một khoảng trống trong việc kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe.
Sự biến đổi hóa tính - thách thức “vô hình” trong an toàn tinh dầu thiên nhiên từ giống loài và thổ nhưỡng
Khác với các chất đơn lẻ được tổng hợp trong phòng thí nghiệm, tinh dầu và các hoạt chất sinh học có trong thực vật có khả năng thay đổi hàm lượng hoặc chuyển hóa một số thành phần khi chịu những tác động của điều kiện ngoại cảnh khác nhau. Thực tế, cùng một loài cây nhưng khi chịu tác động của các điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu hay thời điểm thu hoạch khác nhau, chúng có thể hình thành những hệ hợp chất có bản chất hóa học khác nhau - một yếu tố quan trọng cần được tính đến trong an toàn tinh dầu thiên nhiên.
nhưng có thể khác hoàn toàn về thành phần hóa học nếu không được phân tích
TS Bùi Thị Bích Ngọc cho biết, nếu không phân tích, người sử dụng có thể đang đưa vào công thức mỹ phẩm hoặc thực phẩm một nguyên liệu có “tên giống nhau” nhưng “thành phần hóa học khác nhau”, kéo theo sự khác biệt về hiệu quả và độ an toàn. Nếu không có bước phân tích định tính và định lượng để xác định đúng bản chất, người dùng có thể đang đối mặt với những vấn đề “vô hình” mà cảm quan thông thường như mùi hương hay màu sắc không thể phát hiện được. Đặc biệt trong bối cảnh an toàn tinh dầu thiên nhiên ngày càng được đặt ra khắt khe hơn.
Biến đổi hóa học và tạp chất phát sinh: Thách thức lớn trong an toàn tinh dầu thiên nhiên khi bảo quản
Một nhóm vấn đề khác ảnh hưởng đến an toàn tinh dầu thiên nhiên đến từ sự biến đổi hóa học sau khi chiết tách, đặc biệt là quá trình oxy hóa. Nhiều hợp chất trong tinh dầu (như các terpene: limonene, linalool…) xuất hiện nhiều trong các họ citrus thường không bền vững theo thời gian và có thể tạo ra các sản phẩm oxy hóa trong quá trình bảo quản.
TS Ngọc cho biết, nhiều đánh giá khoa học cho thấy các sản phẩm oxy hóa này có thể là chất gây mẫn cảm mạnh hơn so với hợp chất ban đầu và liên quan đến dị ứng tiếp xúc ở người sử dụng. Nếu nguyên liệu không được kiểm soát về độ ổn định, hoặc không có dữ liệu theo dõi chất lượng theo thời gian, rủi ro này gần như “vô hình” đối với người sử dụng cuối cùng.
Bên cạnh đó, quan niệm “tự nhiên là tinh khiết” cũng cần được nhìn nhận lại. Tinh dầu và dịch chiết các hoạt chất sinh học từ thực vật có thể mang theo tạp chất từ nguyên liệu thô, dư lượng dung môi hoặc các chất phát sinh trong quá trình tinh chế không tối ưu. Nếu không có phân tích, các yếu tố này không thể được phát hiện bằng cảm quan, nhưng lại có khả năng ảnh hưởng đến an toàn tinh dầu thiên nhiên trong dài hạn, đặc biệt với các sản phẩm dùng trực tiếp trên da hoặc sử dụng thường xuyên.
Ba nội dung phân tích trọng tâm để đảm bảo an toàn tinh dầu thiên nhiên
Để đưa các hoạt chất thiên nhiên vào “khung an toàn”, TS Bùi Thị Bích Ngọc nhấn mạnh ba nhóm nội dung phân tích cốt lõi nhằm đảm bảo an toàn tinh dầu thiên nhiên:
- Phân tích thành phần hóa học: Xác định cụ thể nguyên liệu chứa chất gì và hàm lượng bao nhiêu để đảm bảo tính ổn định chất lượng.
- Kiểm soát tạp chất và hợp chất không mong muốn: Loại bỏ các sản phẩm phân hủy hoặc dư lượng dung môi, vốn có thể gây hại dù ở hàm lượng cực thấp.
- Đánh giá độ ổn định: Theo dõi sự thay đổi của nguyên liệu theo thời gian và điều kiện bảo quản thực tế.
Theo TS Ngọc, phân tích không chỉ nhằm trả lời câu hỏi “nguyên liệu là gì”, mà còn để dự báo “nguyên liệu sẽ thay đổi như thế nào”. Khoa học không làm mất đi giá trị của thiên nhiên, mà chính là công cụ giúp thiên nhiên được sử dụng an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm, đúng với tinh thần an toàn tinh dầu thiên nhiên trong các ngành công nghiệp hiện đại.
