Có những buổi trò chuyện mà người ta không chỉ nghe để biết thêm một thông tin mới, mà nghe để thấy mình cần cẩn trọng hơn với chính cơ thể mình. PGS.TS Phan Thị Sửu thường xuất hiện như vậy: giọng nói điềm đạm, không cao giọng, không gây sốc, nhưng mỗi câu nói đều có “chốt an toàn”. Bà nhắc người nghe bằng một sự tử tế rất khoa học: làm đẹp hay chăm sóc sức khỏe đều là câu chuyện nghiêm túc, và đừng để thị trường dẫn dắt bằng cảm xúc.
Trong giới chuyên môn về an toàn thực phẩm, hương liệu – tinh dầu và bảo vệ người tiêu dùng tại Việt Nam, PGS. TS Phan Thị Sửu không phải là cái tên xa lạ. Bà từng là Trưởng bộ môn Tinh dầu, hương liệu và phụ gia thực phẩm thuộc Viện Công nghiệp Thực phẩm (Bộ Công nghiệp), đồng thời từng đảm nhiệm vai trò quản lý chuyên môn trong lĩnh vực an toàn vệ sinh thực phẩm. Ở tuổi mà nhiều người chọn nghỉ ngơi, bà vẫn miệt mài tham gia các hoạt động xã hội, hội nghề nghiệp và chia sẻ kiến thức – như một thói quen nghề nghiệp đã trở thành nếp sống.
HÀNH TRÌNH TỪ “ĐẤT HỌC” ĐẾN MỘT ĐỜI LÀM NGHỀ CHÍNH TRỰC
Chân dung PGS.TS Phan Thị Sửu hiện lên rõ nét qua tinh thần tự học và sự liêm khiết được hun đúc từ gia đình. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học ở Hà Tĩnh – vùng đất nổi tiếng với sự bền bỉ và kỷ luật – bà sớm được nuôi dưỡng trong môi trường coi trọng tri thức và nhân cách. Những năm tháng học tập, nghiên cứu bài bản ở nước ngoài từ rất sớm đã giúp bà tiếp cận khoa học hiện đại theo cách chặt chẽ, hệ thống và nghiêm cẩn.
Nhưng điều làm nên giá trị cốt lõi của một nhà khoa học Phan Thị Sửu không chỉ nằm ở học hàm hay chức danh. Đó là một nhân cách nghề nghiệp rõ ràng: làm đúng, nói đúng và dám nói “không” với những sự dễ dãi có thể gây hại cho cộng đồng. Hơn hai thập kỷ gắn bó với các hoạt động chuyên môn, hội nghề nghiệp và truyền thông giáo dục cộng đồng, bà giữ một nguyên tắc xuyên suốt: khoa học phải phục vụ đời sống, nhưng không bao giờ được đánh đổi sự an toàn.
“LINH HỒN” CỦA TINH DẦU VÀ RANH GIỚI MONG MANH GIỮA DƯỢC LIỆU ĐỘC CHẤT
Với PGS.TS Phan Thị Sửu, tinh dầu không chỉ là vài giọt chất lỏng thơm ngát. Đó là một thực thể hóa học – sinh học phức tạp, nơi mỗi sai lệch nhỏ về nguồn gốc, độ tinh khiết, nồng độ hay cách sử dụng đều có thể dẫn đến hậu quả lớn. Bà thuộc số ít chuyên gia tại Việt Nam am hiểu sâu cả công nghệ truyền thống lẫn hiện đại trong chiết xuất tinh dầu, từ chưng cất hơi nước đến trích ly dung môi – những phương pháp cốt lõi vẫn giữ nguyên giá trị dù công nghệ phát triển không ngừng.
Khi nói về “linh hồn” của mùi hương, bà thường dùng một so sánh rất đời thường mà thuyết phục: tinh dầu tự nhiên giống như cà phê phin – thơm, thật và có chiều sâu nhờ những thành phần ở dạng “vết”, cực nhỏ nhưng quyết định bản sắc; còn nhiều mùi hương công nghiệp giống cà phê hòa tan – tiện lợi, nhanh, nhưng dễ mất “hồn” và phải bù đắp bằng hương tổng hợp.
Sự tinh tế ấy khiến người nghe rung động, nhưng chính ở điểm rung động này, thị trường lại dễ lợi dụng cảm xúc. Bà thẳng thắn cảnh báo về trào lưu “thực phẩm hóa” tinh dầu – việc uống tinh dầu để “giải độc”, “thanh lọc cơ thể” như một thứ thần dược. Theo bà, đây là vùng rủi ro cao, bởi tinh dầu có hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là khả năng kháng khuẩn. Chỉ cần sử dụng sai liều lượng, sai đường dùng hoặc dùng sản phẩm không đạt độ tinh khiết phù hợp, hậu quả đối với gan, thận, hệ tiêu hóa hay phản ứng dị ứng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Không chỉ cảnh báo, bà hướng dẫn người tiêu dùng cách nhận biết tinh dầu thông qua các chỉ số hóa lý như tỷ trọng, chỉ số chiết quang, góc quay cực… Những kiến thức nghe có vẻ “khó” nhưng được bà giải thích giản dị: muốn an toàn phải có tiêu chuẩn, muốn có tiêu chuẩn phải đo được và kiểm chứng được. Bà thường nhấn mạnh một câu mộc mạc mà sâu sắc: đừng mua bằng niềm tin, hãy mua bằng hiểu biết.
AN TOÀN THỰC PHẨM: TỪ LÝ THUYẾT ĐẾN NHỮNG BÀI HỌC ĐỜI SỐNG
Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, nhiều người coi PGS.TS Phan Thị Sửu là một “kho từ điển sống” về quy chuẩn và quản lý rủi ro. Bà không chỉ giảng dạy lý thuyết mà còn trực tiếp tư vấn cho doanh nghiệp triển khai các hệ thống quản lý như HACCP, ISO 22000 – những “bộ khung” giúp phòng ngừa sai sót ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý hậu quả.
Cách bà truyền đạt luôn gần gũi. Những tiêu chuẩn quốc tế được bà đưa về bằng câu chuyện bữa ăn gia đình. Bà nhắc về dầu mỡ chiên đi chiên lại, về axit béo chuyển hóa trong đồ ăn vặt, về những thói quen tưởng chừng vô hại nhưng tích lũy thành nguy cơ lớn, đặc biệt với trẻ em. Bà cũng lưu ý một nhầm lẫn phổ biến: hương liệu dùng cho sản phẩm tẩy rửa, dầu gội đầu tuyệt đối không được dùng cho thực phẩm, bởi độ tinh khiết và tiêu chuẩn an toàn hoàn toàn khác nhau.
MỸ PHẨM HANDMADE VÀ LỖ HỔNG KIẾN TH ỨC
Sự bùng nổ của mỹ phẩm handmade khiến PGS.TS Phan Thị Sửu không khỏi trăn trở. Bà không phủ nhận nhu cầu làm đẹp tự nhiên hay tinh thần sáng tạo của người trẻ, nhưng bà nhấn mạnh: làm mỹ phẩm là làm sản phẩm tiếp xúc trực tiếp với cơ thể người. Nếu thiếu kiến thức và điều kiện sản xuất đạt chuẩn, cái giá phải trả có thể là dị ứng, viêm da, nhiễm khuẩn, thậm chí nhiễm độc mạn tính do tạp chất hay kim loại nặng.
Bà chỉ ra những rủi ro rất cụ thể: dụng cụ nhựa, tre nứa khó vô trùng; nguồn nước không đảm bảo; quy trình khuấy trộn và bảo quản dễ tạo môi trường cho nấm mốc, vi khuẩn phát triển. Và bà nói một câu thẳng thắn nhưng đầy trách nhiệm: người đưa ra công thức hay hướng dẫn sản xuất phải có trình độ – không thể “không biết” mà vẫn làm ra sản phẩm bán cho người khác. Đó không chỉ là yêu cầu chuyên môn, mà là đạo đức nghề nghiệp.
TUỔI GIÀ NHƯNG TÂM THẾ KHÔNG GIÀ
Điều khiến nhiều người nể phục ở PGS.TS Phan Thị Sửu là năng lượng làm việc bền bỉ. Bà tham gia các hoạt động hội nghề nghiệp, bảo vệ người tiêu dùng, chia sẻ tri thức cộng đồng không vì danh xưng, mà vì coi đó là trách nhiệm tự nhiên của người làm khoa học. Có những buổi bà tham gia trò chuyện, giảng dạy trực tuyến từ sáng sớm hoặc tối muộn, miễn là nội dung có ích và đúng đắn.
Đời thường của bà giản dị nhưng kỷ luật. Bà chủ động chăm sóc sức khỏe, điều chỉnh lối sống, vận động đều đặn để có thể tiếp tục làm việc lâu dài. Bà tiếp cận công nghệ mới như một công cụ phục vụ việc lan tỏa tri thức, chứ không phải để phô diễn hình ảnh cá nhân.
Khi các bạn trẻ khởi nghiệp mời bà cố vấn cho các chương trình liên quan đến mỹ phẩm, thực phẩm hay tinh dầu, bà sẵn sàng đồng hành nhưng luôn kèm một điều kiện rõ ràng: nội dung phải khoa học, thiết thực, dễ hiểu và không đánh tráo khái niệm. Bà thường nhắc những người làm truyền thông và kinh doanh rằng, marketing giỏi đến đâu cũng không được phép đặt lợi nhuận lên trên sự an toàn của con người.
LỜI KẾT
PGS.TS Phan Thị Sửu là hình mẫu của một nhà khoa học chân chính: có chiều sâu tri thức, có kỷ luật nghề nghiệp và luôn đặt trách nhiệm xã hội lên hàng đầu. Cuộc đời làm chuyên môn của bà là một dòng chảy bền bỉ của sự học và sự sẻ chia.
Nếu cần một hình ảnh để nói về công việc của bà, có thể ví PGS.TS Phan Thị Sửu như một người thợ lọc nước tận tụy. Giữa dòng chảy thông tin đục – trong lẫn lộn của thị trường, bà dùng “màng lọc” khoa học và kinh nghiệm để gạn đục khơi trong, mang đến cho cộng đồng những kiến thức tinh khiết, đúng và an toàn nhất.
3 THÔNG ĐIỆP NGHỀ NGHIỆP PGS.TS PHAN THỊ SỬU
LUÔN NHẮC
TINH DẦU MẠNH, ĐỪNG DÙNG THEO TRÀO LƯU. HÃY QUAN TÂM NGUỒN GỐC, ĐỘ TINH KHIẾT, LIỀU LƯỢNG VÀ CÁCH SỬ DỤNG.
ĐỌC NHÃN LÀ QUYỀN TỰ VỆ CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG. ĐỪNG MUA BẰNG CẢM XÚC, HÃY MUA BẰNG HIỂU BIẾT.
LÀM MỸ PHẨM PHẢI CÓ CHUẨN MỰC. CÁI ĐẸP CHỈ CÓ Ý NGHĨA KHI ĐI CÙNG SỰ AN TOÀN.
