Hương liệu và tinh dầu là những “tài sản vô hình”: không thể nhìn thấy, khó đo đếm trực tiếp, nhưng lại có sức tác động mạnh mẽ đến ký ức, cảm xúc và hành vi của con người. Chính vì vậy, ngày nay, mùi hương không chỉ còn là yếu tố thương mại thuần túy, mà đang dần được nhìn nhận như một hình thức nghệ thuật, một phương tiện lưu giữ ký ức văn hóa và truyền tải bản sắc quốc gia.
Hương liệu trong hệ sinh thái sáng tạo
Trong nhiều năm, hương liệu và tinh dầu ở Việt Nam chủ yếu được khai thác và sử dụng ở dạng cơ bản: chiết xuất - ứng dụng - xuất khẩu theo khối lượng. Cách tiếp cận này giúp tạo ra giá trị kinh tế nhất định, nhưng chưa tương xứng với tiềm năng thực sự của nguồn nguyên liệu bản địa phong phú.
Thực tế quốc tế cho thấy, khi tinh dầu và hương liệu được đặt đúng vị trí trong một hệ sinh thái sáng tạo, giá trị của chúng có thể được nhân lên nhiều lần. Một mô hình tiêu biểu tại Đông Nam Á là Thái Lan, quốc gia có nhiều điểm tương đồng về điều kiện tự nhiên và văn hóa với Việt Nam. Thay vì chỉ coi tinh dầu là nguyên liệu đầu vào, Thái Lan đã gắn kết thiết kế - nghệ thuật - nguyên liệu bản địa, biến mùi hương thành sản phẩm sáng tạo, hướng tới phân khúc cao cấp và xa xỉ.
Thailand Design Week - sáng tạo như một chiến lược kinh tế cho hương liệu
Thailand Design Week là chuỗi sự kiện thường niên, được tổ chức luân phiên tại nhiều địa phương, với sự chủ trì của Cơ quan Kinh tế Sáng tạo (Creative Economy Agency - CEA) và sự tham gia chặt chẽ của doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế và nhà nghiên cứu. Điểm cốt lõi của mô hình này là không tách rời nghệ thuật với kinh tế, không dừng lại ở trưng bày mà hướng tới thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa.
Trong hệ sinh thái đó, hương liệu bản địa trở thành trung tâm của sáng tạo. Tinh dầu không còn là sản phẩm bán theo kilôgam, mà được chuyển hóa thành nước hoa nghệ thuật, mùi hương không gian, mùi hương thương hiệu địa phương - gắn với du lịch, khách sạn, doanh nghiệp và bản sắc vùng miền.
Cuộc thi sáng tác mùi hương - cách “kích hoạt” hương liệu
Một điểm nhấn đáng chú ý trong mô hình Thái Lan là các cuộc thi sáng tác mùi hương. Tại đây, doanh nghiệp hương liệu cung cấp một loại tinh dầu bản địa làm đề tài bắt buộc cho thí sinh. Từ nguyên liệu đó, các nghệ sĩ mùi hương phát triển tác phẩm dựa trên tiêu chí kỹ thuật, ý niệm nghệ thuật và khả năng ứng dụng.
Ban giám khảo đóng vai trò bảo chứng cho uy tín và giá trị giải thưởng. Quan trọng hơn, chính những sáng tạo của nghệ sĩ là “viên ngọc quý” được đãi từ nguyên liệu thô - giúp hương liệu bước sang hình thái nghệ thuật, đồng thời mở ra cơ hội thương mại mới trên thị trường toàn cầu.
Từ nghệ thuật đến thị trường: Hương liệu như một tài sản
Giá trị kinh tế sinh ra từ sáng tạo không dừng ở triển lãm. Các mùi hương được thương mại hóa dưới nhiều hình thức: nước hoa, mỹ phẩm, mùi hương không gian, mùi hương thương hiệu địa phương phục vụ du lịch. Khi đó, hương liệu không chỉ là sản phẩm vật chất, mà trở thành câu chuyện, tác phẩm nghệ thuật và tài sản sáng tạo quốc gia.
Không chỉ vậy, động lực sáng tạo còn khuyến khích doanh nghiệp nghiên cứu, chiết xuất thêm những loại tinh dầu mới từ thực vật bản địa, mang màu sắc văn hóa Việt Nam.
Hương liệu và bài toán phát triển bền vững tại Việt Nam
Từ góc nhìn của những người làm nghề hương liệu, làm sáng tạo và kinh doanh, việc học hỏi các mô hình quốc tế không nhằm sao chép, mà để mở ra một hướng đi dài hạn cho ngành hương liệu Việt Nam.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành hương liệu, mà còn là bài toán chung về cách Việt Nam chuyển hóa tài nguyên bản địa thành tài sản sáng tạo, góp phần bồi đắp sức mạnh mềm và giá trị kinh tế bền vững trong kỷ nguyên mới.
