Khi mùi hương trở thành một “ngành sáng tạo”
Tại các kỳ Thailand Design Week, mùi hương không đứng ngoài cuộc chơi sáng tạo. Thông qua các chương trình, dự án và đặc biệt là các cuộc thi sáng tác mùi hương, tinh dầu và hương liệu bản địa được đặt làm đề bài trung tâm cho nghệ sĩ mùi hương, nhà thiết kế và doanh nghiệp cùng tham gia sáng tác.
Một số mô hình nổi bật tại Thái Lan cho thấy, cuộc thi sáng tác mùi hương thường được thiết kế xoay quanh một loại nguyên liệu “hero” - có thể là tinh dầu hoa, lá, vỏ cây hay thảo mộc bản địa. Từ nguyên liệu này, các thí sinh phát triển mùi hương dựa trên ba trụ cột: tiêu chí kỹ thuật, ý niệm nghệ thuật và khả năng ứng dụng thực tiễn.
Điều đáng chú ý là các tác phẩm không dừng lại ở trưng bày. Chúng được kết nối trực tiếp với thị trường: nước hoa, mỹ phẩm, mùi hương không gian cho khách sạn - du lịch, hay mùi hương nhận diện thương hiệu địa phương. Nhờ đó, những sáng tạo bước ra từ cuộc thi sáng tác mùi hương giúp tinh dầu không còn được bán theo kilôgam, mà trở thành câu chuyện, ký ức và trải nghiệm có giá trị gia tăng cao.
Cuộc thi sáng tác mùi hương - cách Thái Lan “kích hoạt” tinh dầu
Trong các mô hình tại Thái Lan, cuộc thi sáng tác mùi hương được xem là công cụ quan trọng để kích hoạt giá trị nguyên liệu. Doanh nghiệp hương liệu trong nước thường đóng vai trò cung cấp tinh dầu bản địa làm đề bài. Ban giám khảo gồm chuyên gia điều hương, nhà khoa học và đại diện thị trường, vừa bảo đảm tiêu chuẩn nghề nghiệp, vừa mở đường cho khả năng thương mại hóa.
Chính những sáng tạo của nghệ sĩ mùi hương được coi là “viên ngọc quý” được đãi từ nguyên liệu thô. Các tác phẩm này, thông qua cuộc thi sáng tác mùi hương, giúp công chúng tiếp cận tinh dầu ở một hình thái khác - hình thái nghệ thuật, đồng thời tạo ra cơ hội để hương liệu Thái Lan bước vào các phân khúc cao cấp, thậm chí là xa xỉ, trên thị trường quốc tế.
Việt Nam có thể học được gì?
So với Thái Lan, Việt Nam sở hữu nguồn nguyên liệu tinh dầu và hương liệu bản địa không hề thua kém: quế, hồi, sả chanh, bưởi, sen, ngọc lan, tràm, trầm hương… Tuy nhiên, phần lớn vẫn đang được khai thác theo hướng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng chưa cao, trong khi các mô hình cuộc thi sáng tác mùi hương gần như chưa được định hình rõ ràng.
Từ mô hình Thái Lan, có thể rút ra một số bài học quan trọng cho Việt Nam. Trước hết, cần đặt sáng tác mùi hương vào một hệ sinh thái sáng tạo, không tách rời nghệ thuật - khoa học - thị trường. Cuộc thi sáng tác mùi hương không chỉ là sân chơi nghề, mà phải gắn với đầu ra cụ thể.
Bên cạnh đó, nguyên liệu bản địa cần trở thành trung tâm của đề bài sáng tạo. Mỗi mùa, mỗi cuộc thi sáng tác mùi hương có thể chọn một loại tinh dầu đặc trưng, qua đó khuyến khích nghiên cứu sâu, sáng tác đa dạng và kể câu chuyện văn hóa riêng của từng vùng.
Vai trò bảo chứng chuyên môn cũng là yếu tố then chốt. Hội đồng giám khảo cần có nhà khoa học, chuyên gia điều hương và đại diện thị trường, bảo đảm mùi hương vừa đạt chuẩn kỹ thuật, vừa có khả năng ứng dụng - điều kiện cần để cuộc thi sáng tác mùi hương thực sự tạo giá trị bền vững.
Vai trò của hiệp hội và truyền thông chuyên ngành
Với đặc thù ngành nghề, Hiệp hội Tinh dầu - Hương liệu - Mỹ phẩm Việt Nam hoàn toàn có thể đóng vai trò hạt nhân nếu Việt Nam triển khai một mô hình cuộc thi sáng tác mùi hương tương tự. Hiệp hội có lợi thế về chuyên môn, mạng lưới doanh nghiệp, nhà khoa học và khả năng kết nối chính sách.
Song song với đó, các cơ quan báo chí chuyên ngành như Tạp chí Mỹ phẩm có thể trở thành trung tâm truyền thông và đối thoại, phản ánh quá trình sáng tác, phân tích giá trị khoa học - nghệ thuật - thị trường của từng mùi hương bước ra từ cuộc thi sáng tác mùi hương, qua đó nâng cao nhận thức của cộng đồng và người tiêu dùng.
Không chỉ là cuộc thi, mà là một hướng đi dài hạn
Trong kỷ nguyên kinh tế sáng tạo, câu hỏi không còn là Việt Nam có nguyên liệu hay không, mà là chúng ta tạo ra những không gian sáng tạo nào để nguyên liệu ấy trở thành giá trị mới. Những gì Thái Lan đang làm với cuộc thi sáng tác mùi hương cho thấy, nếu được thiết kế đúng cách, tinh dầu và hương liệu hoàn toàn có thể bước ra khỏi vai trò nguyên liệu thô để trở thành tài sản sáng tạo của quốc gia.
VIỆT NAM CÓ THỂ HỌC GÌ TỪ CUỘC THI
SÁNG TÁC MÙI HƯƠNG CỦA THÁI LAN?
Lấy nguyên liệu bản địa làm đề bài: mỗi mùa chọn một tinh dầu đặc trưng (quế, hồi, sả, sen…) làm điểm xuất phát sáng tạo.
Bảo chứng chuyên môn: hội đồng giám khảo gồm chuyên gia điều hương, nhà khoa học và đại diện thị trường để bảo đảm tính nghề và khả năng ứng dụng.
Có đầu ra rõ ràng: trưng bày, kết nối doanh nghiệp, ứng dụng vào mỹ phẩm, mùi hương không gian, du lịch.
Mục tiêu dài hạn: nâng tinh dầu từ nguyên liệu nông nghiệp thành tài sản sáng tạo, hình thành cộng đồng sáng tác mùi hương Việt Nam.
