Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú bậc nhất khu vực, đặc biệt trong lĩnh vực tinh dầu, hương liệu và dược liệu. Tuy nhiên, nghịch lý là phần lớn giá trị thương mại của ngành này vẫn dừng lại ở tầng nguyên liệu thô – nơi biên lợi nhuận thấp, ít thương hiệu và khó tạo dấu ấn quốc tế.
Trong bối cảnh chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn trở thành xu hướng toàn cầu, ngành tinh dầu Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc chuỗi giá trị. Thoát khỏi mô hình gia công đơn thuần không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà trước hết là sự thay đổi tư duy: từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo giá trị bằng sáng tạo, tri thức và bản sắc văn hóa.
Khi “rác thải” trở thành tài nguyên: Bài học từ LOsiam (Thái Lan)
Một ví dụ tiêu biểu cho mô hình chuyển đổi này là LOsiam (Le laboratoire Olfactif du Siam) – phòng thí nghiệm mùi hương sáng tạo của Thái Lan. Thay vì tìm kiếm nguồn nguyên liệu mới, LOsiam tập trung khai thác giá trị từ những gì bị bỏ quên trong chuỗi sản xuất nông nghiệp.
Doanh nghiệp này:
- Thu hoạch hoa bưởi rụng bằng lưới, vừa bảo vệ hệ sinh thái vừa không ảnh hưởng đến năng suất quả.
- Tái sinh vỏ quýt – phụ phẩm ngành đồ uống – thành nguyên liệu nước hoa cao cấp.
Cách tiếp cận này cho thấy, kinh tế tuần hoàn không chỉ là bảo vệ môi trường, mà còn là chiến lược giảm chi phí đầu vào và mở rộng biên lợi nhuận thông qua việc tái cấu trúc dòng nguyên liệu.
Độc bản hóa kỹ thuật: Cốt lõi của Kinh tế Sáng tạo
Không dừng lại ở việc tái sinh nguyên liệu, LOsiam còn tạo khác biệt bằng cách độc bản hóa quy trình chế biến. Điển hình là câu chuyện hạt Màng Tang (Litsea cubeba) được hun khói trước khi chiết xuất, thay vì áp dụng phương pháp chưng cất hơi nước đại trà vốn làm mất đi nốt hương “khói” nguyên bản của rừng núi.
Kết quả là một sản phẩm mang “dấu vân tay” mùi hương riêng biệt – không thể sao chép, không thể trộn lẫn, và gắn chặt với bản sắc văn hóa địa phương. Đây chính là giá trị cốt lõi của Kinh tế Sáng tạo: sở hữu trí tuệ nằm ở quy trình, không chỉ ở nguyên liệu.
Việt Nam: Từ “vựa nguyên liệu” đến trung tâm sáng tạo mùi hương
Đối chiếu với bức tranh trong nước, ngành tinh dầu và hương liệu Việt Nam vẫn đang thiếu một hệ sinh thái đổi mới đủ mạnh để chuyển hóa tài nguyên bản địa thành sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Một mô hình liên kết ba bên: Cơ quan quản lý – Đại học – Doanh nghiệp – được xem là chìa khóa để mở ra giai đoạn phát triển mới.
- Đại học địa phương đóng vai trò trung tâm R&D vệ tinh, nơi các phòng lab Hóa mỹ phẩm và Công nghệ sinh học trở thành “xưởng thử nghiệm” cho nguyên liệu bản địa.
- Cơ quan quản lý và hiệp hội ngành xây dựng bản đồ vùng nguyên liệu đặc hữu, cung cấp dữ liệu phế phẩm nông nghiệp theo mùa vụ, đồng thời tạo điều kiện kết nối nghiên cứu – sản xuất – thương mại hóa.
- Sinh viên và lực lượng trẻ được tiếp cận sớm với tài nguyên quê hương dưới lăng kính khoa học và thẩm mỹ hiện đại, từ đó hình thành thế hệ kế cận có chuyên môn sâu về tinh chiết, thiết kế mùi hương và phát triển sản phẩm.
Mục tiêu không chỉ là nâng cấp công nghệ, mà là chuyển đổi mô hình thủ công truyền thống thành các đơn vị kinh tế sáng tạo có khả năng kể câu chuyện văn hóa bằng chính sản phẩm.
Giá trị kinh tế gắn với di sản văn hóa
Khi được thiết kế và chuẩn hóa đúng cách, tinh dầu không chỉ là nguyên liệu sản xuất, mà còn trở thành tài sản sáng tạo:
- Ở cấp độ địa phương, các xưởng tinh chiết quy mô nhỏ nhưng hàm lượng công nghệ cao giúp gia tăng thu nhập cho nông dân từ những phụ phẩm từng bị bỏ đi.
- Ở cấp độ quốc gia, mỗi mùi hương bản địa có thể trở thành một “di sản khứu giác”, góp phần làm giàu kho tàng văn hóa phi vật thể của Việt Nam.
- Ở cấp độ thị trường, ngành tinh dầu – hương liệu có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, không chỉ bằng câu chuyện, mà bằng sản phẩm có bản sắc và năng lực cạnh tranh quốc tế.
Thách thức và triển vọng
Ngành tinh dầu Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức: thiếu chuẩn hóa chất lượng, hạn chế vốn đầu tư cho R&D, và đặc biệt là rào cản tư duy sản xuất nhỏ lẻ, chưa coi đổi mới là động lực tăng trưởng.
Tuy nhiên, với định hướng từ hiệp hội ngành, sự vào cuộc của cơ quan quản lý và tinh thần chủ động của doanh nghiệp, mô hình Kinh tế Sáng tạo trên nền tảng Kinh tế Tuần hoàn hoàn toàn có thể trở thành “đòn bẩy” giúp tinh dầu Việt Nam vươn ra thế giới – không chỉ bằng sản lượng, mà bằng chất lượng, bản sắc và giá trị thương hiệu.
