Từ lâu, đồng bào Dao đã gắn bó với rừng. Rừng không chỉ cung cấp lâm sản, dược liệu mà còn là không gian sinh tồn, là nơi lưu giữ phong tục, tín ngưỡng và tri thức bản địa. Trong kho tàng kinh nghiệm ấy, cây quế được xem như một loại cây đặc biệt: dễ thích nghi với khí hậu vùng cao, ít sâu bệnh, giá trị kinh tế cao và có thể khai thác lâu dài. Nhận thấy tiềm năng đó, nhiều hộ gia đình người Dao đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích đất nương rẫy kém hiệu quả sang trồng quế.
Điều đáng nói là sự lựa chọn này không mang tính tự phát mà thể hiện tầm nhìn dài hạn. Cây quế không cho thu hoạch ngay trong một sớm một chiều. Từ khi trồng đến khi bóc vỏ phải mất từ 7 đến 10 năm, thậm chí lâu hơn để đạt chất lượng cao. Việc kiên trì chăm sóc, bảo vệ rừng quế suốt nhiều năm cho thấy sự nhẫn nại và niềm tin vào tương lai của người trồng. Đó là cách làm ăn “lấy dài nuôi dài”, khác với phương thức canh tác ngắn hạn trước đây.
Ở nhiều xã vùng cao của Lào Cai, những đồi quế xanh mướt nối tiếp nhau đã thay thế dần những nương ngô, nương sắn bạc màu. Nhờ cây quế, thu nhập của nhiều hộ gia đình tăng lên rõ rệt. Vỏ quế, cành quế, lá quế đều có thể chế biến, chưng cất tinh dầu hoặc bán cho doanh nghiệp xuất khẩu. Thị trường tiêu thụ quế ngày càng mở rộng, không chỉ trong nước mà còn sang các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản. Điều này tạo động lực mạnh mẽ để người dân tiếp tục đầu tư, mở rộng diện tích trồng.
Tầm nhìn xa của người Dao còn thể hiện ở cách họ kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Cây quế là cây lâm nghiệp, có tán rộng, rễ bám chắc, giúp giữ đất, chống xói mòn trên địa hình dốc. Khi diện tích quế được mở rộng, độ che phủ rừng cũng tăng lên, góp phần cải thiện vi khí hậu, bảo vệ nguồn nước. Nhiều nơi, mô hình trồng quế dưới tán rừng hoặc xen canh với cây dược liệu, cây ăn quả đã mang lại hiệu quả kinh tế cao mà vẫn bảo đảm cân bằng sinh thái.
Bên cạnh đó, phát triển cây quế còn gắn với việc giữ gìn và phát huy tri thức bản địa. Người Dao có kinh nghiệm chọn giống, ươm cây, xác định thời điểm thu hoạch để vỏ quế đạt hàm lượng tinh dầu cao nhất. Những kinh nghiệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần của di sản văn hoá cộng đồng. Khi cây quế trở thành cây chủ lực, tri thức truyền thống cũng được “đánh thức” và phát huy giá trị.
Trong những năm gần đây, chính quyền địa phương đã có nhiều chính sách hỗ trợ phát triển vùng quế tập trung: hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.
Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là sự chủ động của người dân. Không ít hộ gia đình người Dao đã thành lập tổ hợp tác, hợp tác xã, cùng nhau xây dựng thương hiệu quế sạch, quế hữu cơ. Việc chuyển hướng sang sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn, giảm sử dụng hoá chất cho thấy sự nhạy bén trước xu thế thị trường.
Phát triển cây quế còn mở ra cơ hội cho công nghiệp chế biến tại chỗ. Thay vì bán nguyên liệu thô với giá thấp, nhiều cơ sở đã đầu tư máy móc chưng cất tinh dầu, chế biến bột quế, thanh quế, trà quế…
Sự đa dạng sản phẩm giúp gia tăng giá trị, tạo thêm việc làm cho lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ và thanh niên. Nhờ đó, nhiều gia đình có điều kiện xây dựng nhà cửa khang trang, cho con em học hành đầy đủ.
Tuy vậy, con đường phát triển cây quế cũng đặt ra không ít thách thức. Giá cả thị trường có lúc biến động; việc mở rộng diện tích ồ ạt nếu thiếu quy hoạch có thể dẫn đến cung vượt cầu. Bên cạnh đó, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng ngày càng khắt khe đòi hỏi người trồng phải nâng cao nhận thức và tuân thủ quy trình sản xuất nghiêm ngặt. Điều này cần sự đồng hành của cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp.
Dù còn những khó khăn, có thể khẳng định rằng lựa chọn phát triển cây quế là một quyết định đúng đắn, thể hiện tầm nhìn xa của người Dao ở Lào Cai. Từ chỗ sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp, họ đã từng bước tham gia vào chuỗi giá trị hàng hoá, hướng tới thị trường rộng lớn hơn. Sự chuyển biến ấy không chỉ nâng cao thu nhập mà còn thay đổi tư duy sản xuất, từ ngắn hạn sang dài hạn, từ khai thác tự nhiên sang phát triển bền vững.
Trên những triền núi xanh ngắt màu quế, có thể thấy rõ một tương lai đang mở ra. Cây quế không chỉ mang hương thơm đặc trưng của núi rừng mà còn là biểu tượng cho khát vọng vươn lên của đồng bào Dao. Với tầm nhìn chiến lược, sự cần cù và tinh thần đoàn kết, người Dao ở Lào Cai đang viết tiếp câu chuyện phát triển bền vững từ chính mảnh đất quê hương mình - nơi rừng quế hôm nay chính là nền tảng cho cuộc sống ấm no ngày mai.
