Mọi thứ khi ấy đều thiếu thốn: thiết bị chưng cất tinh dầu thô sơ, công nghệ lạc hậu, thị trường gần như chưa hình thành. Nhưng trong đôi mắt của những kỹ sư, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp đang ngày đêm bên nồi chưng cất, luôn ánh lên một niềm tin bền bỉ rằng: Việt Nam có thể xây dựng được một ngành tinh dầu – hương liệu – mỹ phẩm thực thụ, dựa trên chính những gì thiên nhiên đã ban tặng.
Niềm tin ấy được tiếp thêm sức mạnh trong chuyến thăm của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Võ Văn Kiệt. Khi lắng nghe giới chuyên môn trình bày về tiềm năng kinh tế và giá trị y học của tinh dầu, ông Kiệt đã nói một câu mà nhiều người vẫn xem như lời hiệu triệu: “Tinh dầu là vàng của rừng. Việt Nam mình có đất, có cây, có con người. Không lý gì lại không làm được.” Câu nói giản dị nhưng mạnh mẽ ấy như mở ra một cánh cửa, để những người đang miệt mài bên nồi chưng cất tin rằng họ đang đi đúng hướng.
Năm 1991, Hiệp hội Tinh dầu – Hương liệu – Mỹ phẩm Việt Nam (VOCA) chính thức được thành lập theo Quyết định của Bộ Công nghiệp nhẹ. Đó không đơn thuần là sự ra đời của một tổ chức nghề nghiệp, mà là khoảnh khắc một tầm nhìn được gọi tên. Trong căn phòng họp còn đơn sơ ngày ấy, có mặt các nhà khoa học của LIPACO, các chuyên gia từ Viện Hóa học Công nghiệp, những cán bộ gắn bó cả đời với dược liệu, những giám đốc nhà máy mỹ phẩm, xà phòng, những doanh nghiệp xuất nhập khẩu dược phẩm và cả đại diện các nhà máy thực phẩm, bia – nước ngọt.
Một bức tranh phong phú hiện ra, nơi tinh dầu không chỉ được nhìn dưới lăng kính của một loại nguyên liệu, mà là một ngành liên kết nhiều lĩnh vực: từ nông nghiệp – nơi những cánh rừng quế, hồi, sả trải dài; đến công nghiệp chế biến – nơi từng giọt tinh dầu được tách chiết, phân đoạn, tinh chế; rồi ứng dụng trong dược phẩm, thực phẩm, mỹ phẩm, hương liệu. Tất cả hòa vào nhau như một dòng chảy tự nhiên, tạo nên một ngành công nghiệp vừa mới mẻ, vừa đầy hứa hẹn.
Trong những buổi họp đầu tiên, người ta còn nhớ những tờ giấy in lem mực, những sơ đồ vẽ bằng tay mô tả cấu trúc ngành. Những mũi tên, đường nối, vòng tròn tưởng như giản dị nhưng lại chứa đựng tư duy chiến lược rất rõ ràng: muốn có tinh dầu tốt phải có vùng nguyên liệu tốt; muốn có vùng nguyên liệu tốt phải có giống, kỹ thuật, sự đồng hành của người dân; muốn sản phẩm được thị trường ghi nhận phải gắn với tiêu chuẩn, công nghệ, nghiên cứu bài bản. Những bản thảo ấy chính là nền tảng đầu tiên của một ngành còn non trẻ nhưng tràn đầy tiềm năng.
Những năm đầu thành lập Hiệp hội cũng là giai đoạn xuất hiện những sản phẩm để lại nhiều ký ức đẹp. Những chai dầu gội BlauMer, những hũ gel tóc, lọ kem xoa, những chai tinh dầu thủy tinh dày còn hơi thô, nhưng là kết quả của sự nỗ lực không ngừng nghỉ. Đằng sau mỗi sản phẩm ấy là hàng tháng trời thử nghiệm, cải tiến, sai rồi sửa, làm rồi lại làm tiếp. Và rồi những mẻ hàng đầu tiên được đóng thùng gửi đi Nhật Bản, Đức, Liên Xô cũ. Mỗi lô hàng đều là một lần hồi hộp, một lần hy vọng, và cũng là một lời khẳng định: Việt Nam có thể đứng chung với bạn bè quốc tế bằng chính giá trị của mình.
Song hành với hoạt động nghiên cứu và sản xuất là những chuyến đi đến vùng nguyên liệu. Từ Yên Bái, Lạng Sơn đến Nghệ An, Hà Tĩnh, Lâm Đồng…, đoàn cán bộ Hiệp hội vượt qua đường rừng, đường núi để gặp người trồng quế, trồng hồi, trồng sả. Bà con kể về mùa hoa hồi trắng rừng, về những ngày chặt quế giữa sương sớm, về mùi sả thơm cả con ngõ nhỏ mỗi khi gió thổi. Những câu chuyện mộc mạc ấy giúp Hiệp hội hiểu rằng: không thể có tinh dầu nếu không quan tâm đến người trồng; không thể có ngành bền vững nếu không bảo tồn đất và rừng; không thể có thương hiệu mạnh nếu bỏ quên người nông dân – những người tạo ra những giọt tinh dầu đầu tiên.
Thời kỳ mở đường dĩ nhiên không tránh khỏi khó khăn. Công nghệ lạc hậu khiến chất lượng tinh dầu chưa ổn định. Thiếu vốn đầu tư khiến nhiều dự án phải gác lại. Tiêu chuẩn chất lượng còn manh mún, thị trường trong nước chưa rộng mở, thị trường quốc tế thì đòi hỏi khắt khe. Nhưng chính sự kiên trì, sự đồng lòng và tinh thần “cùng nhau mà đi” đã giúp các doanh nghiệp và viện nghiên cứu từng bước vượt qua thử thách. Họ chia sẻ công nghệ, hỗ trợ nhau tiếp cận thị trường, liên kết cùng nhau xuất khẩu – một tinh thần mà đến nay vẫn được xem là giá trị cốt lõi của Hiệp hội.
Hơn ba thập niên trôi qua, ngành tinh dầu – hương liệu – mỹ phẩm Việt Nam đã có nhiều đổi thay, nhiều bước tiến vượt bậc. Nhưng những ký ức về những ngày đầu thành lập Hiệp hội vẫn luôn là một phần quan trọng của lịch sử ngành. Di sản mà thế hệ tiên phong để lại không chỉ là nền tảng khoa học – công nghệ, mạng lưới doanh nghiệp – viện nghiên cứu, hay định hướng phát triển vùng nguyên liệu. Quan trọng hơn cả, họ để lại một khát vọng: xây dựng một ngành tinh dầu mang bản sắc Việt, dựa trên hương thơm của đất Việt và trí tuệ của con người Việt Nam, để vươn ra thế giới bằng chính giá trị của mình.
