Việt Nam, với hơn 5.000 loài cây thuốc quý, lẽ ra có thể trở thành trung tâm cung ứng dược liệu và chiết xuất thiên nhiên của khu vực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ngành dược liệu vẫn đang vận hành dưới tiềm năng, thiếu hệ thống, thiếu chuẩn hóa và thiếu kết nối với ngành công nghiệp mỹ phẩm hiện đại.
Tài nguyên lớn – Chuỗi giá trị nhỏ
Mỗi năm, Việt Nam cần khoảng 60.000 tấn dược liệu phục vụ sản xuất dược phẩm, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm, nhưng mới chỉ tự cung ứng được khoảng 25%. Phần lớn nguyên liệu thảo dược dùng trong mỹ phẩm cao cấp vẫn phải nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc, Ấn Độ và châu Âu.
Theo các chuyên gia tại Festival Tinh hoa Đông y Dược Việt Nam 2025, vấn đề cốt lõi không nằm ở số lượng cây thuốc, mà ở việc thiếu một chuỗi giá trị khép kín: từ giống, vùng trồng, thu hái, chế biến sâu, đến tiêu chuẩn hóa và thương mại hóa. Sản xuất dược liệu hiện vẫn mang tính nhỏ lẻ, tự phát, khó đáp ứng yêu cầu khắt khe của ngành mỹ phẩm về độ tinh khiết, hoạt tính sinh học, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định giữa các lô sản xuất.
GS.TS Nguyễn Văn Nội nhận định: “Chúng ta không thiếu cây thuốc, mà thiếu cách làm bài bản. Nếu không kiểm soát từ giống đến bảo quản, dược liệu khó có thể trở thành nguyên liệu chuẩn cho công nghiệp hiện đại.”
Chuẩn hóa – “Hộ chiếu” bắt buộc của nguyên liệu mỹ phẩm
Đối với ngành mỹ phẩm, dược liệu không chỉ cần đạt chuẩn GACP (Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu) mà còn phải đáp ứng các tiêu chí cao hơn về dư lượng kim loại nặng, vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật, hoạt tính sinh học và hồ sơ an toàn.
TS. Trần Quang Đại – Tổng Giám đốc Tập đoàn Đông y Dược Việt Nam – cho biết: “Thị trường thuốc Nhật Bản có quy mô khoảng 120 tỷ USD, nhưng dược liệu từ Việt Nam chỉ chiếm khoảng 11 triệu USD. Con số này phản ánh rõ khoảng cách giữa tiềm năng sinh học và năng lực chuẩn hóa.”
Bà Nguyễn Thị Hương Liên – Phó Tổng Giám đốc Công ty Sao Thái Dương – chia sẻ thêm: để một chiết xuất thảo dược có thể đi vào công thức mỹ phẩm quốc tế, doanh nghiệp phải chứng minh hiệu quả lâm sàng, hồ sơ an toàn, nguồn gốc rõ ràng và tính ổn định công thức trong điều kiện bảo quản dài hạn. Đây chính là “hộ chiếu” bắt buộc nếu muốn dược liệu Việt bước chân vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Vùng trồng – “DNA sinh học” của nguyên liệu
Một đặc thù quan trọng của dược liệu dùng trong mỹ phẩm là hoạt tính sinh học phụ thuộc mạnh mẽ vào vùng sinh thái. Cùng một loài cây, nhưng trồng ở các vùng thổ nhưỡng khác nhau có thể tạo ra hàm lượng hoạt chất chênh lệch nhiều lần.
“Cùng là sâm Ngọc Linh, nhưng trồng ở vùng A hay vùng B có thể cho ra hoạt tính sinh học hoàn toàn khác nhau,” GS. Nội nhấn mạnh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về khảo sát sinh thái, bảo tồn nguồn gen, quy hoạch vùng trồng chuyên biệt cho từng nhóm nguyên liệu mỹ phẩm: chống lão hóa, làm sáng da, kháng viêm, phục hồi hàng rào da…
Từ “cây thuốc” đến “nguyên liệu công nghiệp”
Để dược liệu thực sự trở thành nền tảng cho ngành mỹ phẩm, cần một bước chuyển từ tư duy “cây thuốc” sang tư duy “nguyên liệu công nghiệp”. Điều này đòi hỏi đầu tư mạnh vào chế biến sâu: chiết xuất, tinh chế, chuẩn hóa hoạt chất, xây dựng tiêu chuẩn nội bộ và phát triển hồ sơ kỹ thuật (technical dossier) cho từng nguyên liệu.
TS. Dương Quốc Sỹ đề xuất xây dựng “chợ dược liệu sạch” – nơi chỉ giao dịch các nguyên liệu đạt kiểm nghiệm, có thương hiệu và hồ sơ kỹ thuật rõ ràng. Đây sẽ là nền tảng để kết nối người trồng, nhà chế biến và các nhà sản xuất mỹ phẩm, giảm thiểu rủi ro về chất lượng và nguồn cung.
Song song, việc hình thành liên minh doanh nghiệp dược liệu – mỹ phẩm được xem là giải pháp then chốt để ổn định đầu ra, đồng thời nâng cao vị thế nguyên liệu Việt trên bản đồ quốc tế. “Muốn đi xa, phải đi cùng nhau. Một doanh nghiệp đơn lẻ khó có thể xây dựng tiêu chuẩn quốc tế cho cả ngành,” TS. Trần Quang Đại nhấn mạnh.
Bắt đầu từ những mô hình hạt nhân
Trên nền thực tiễn đó, Tập đoàn Đông y Dược Việt Nam đã khởi động dự án xây dựng Trung tâm Đông Y Dược tại khu du lịch sinh thái Tuần Châu Hà Nội – dưới chân núi Thầy. Tại đây, các hạng mục đồng bộ được triển khai: trung tâm chăm sóc sức khỏe kết hợp y học cổ truyền và công nghệ số, khu triển lãm – thương mại điện tử cho sản phẩm dược liệu, bảo tàng cây thuốc và khu nghiên cứu – trình diễn công nghệ chiết xuất.
Đặc biệt, các thỏa thuận hợp tác chiến lược với Viện Dược liệu – Bộ Y tế, Tập đoàn Dương Tử Giang (Trung Quốc), Công ty Sao Thái Dương và tỉnh Thái Nguyên hướng tới xây dựng vùng trồng đạt chuẩn GACP, khu công nghệ chế biến và trung tâm nghiên cứu quốc tế – đặt nền móng cho việc hình thành hệ sinh thái nguyên liệu thiên nhiên phục vụ ngành mỹ phẩm và chăm sóc sức khỏe.
Dược liệu – Trụ cột của mỹ phẩm xanh Việt Nam
Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên, minh bạch, bền vững và mang bản sắc bản địa, dược liệu Việt Nam có cơ hội trở thành trụ cột của ngành mỹ phẩm xanh. Tuy nhiên, để hiện thực hóa cơ hội đó, ngành cần một cuộc tái cấu trúc toàn diện: từ chính sách, vùng trồng, công nghệ chế biến đến tiêu chuẩn hóa, nghiên cứu khoa học và thị trường hóa.
Như TS. Trần Quang Đại khẳng định: “Giá cả không phải rào cản nếu chúng ta làm bài bản. Điều quan trọng nhất là xây dựng được hệ thống chuẩn hóa và niềm tin thị trường. Muốn đi xa – phải đi cùng nhau.”
