Đảng viên 85 tuổi vẫn bền bỉ đưa khoa học vào cuộc sống

01Chuyến xe buýt quen thuộc 

Gần bốn thập niên sau ngày vào Đảng, quan niệm ấy vẫn được ông duy trì. Dù không còn giữ cương vị quản lý và đã nghỉ hưu hơn hai mươi năm, ông vẫn tham gia hoạt động chuyên môn, kết nối các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp và những người quan tâm đến phát triển dược liệu, tự nguyện làm việc không nhận lương tại VOCA.

- “Ngày mồng 2, bác sinh hoạt Đảng ở Chi bộ Văn phòng Hội Hóa học Việt Nam, hôm đó có bác Bí thư Chi bộ Đỗ Duy Phi và rất nhiều nhà khoa học đã nghỉ hưu. Sau cuộc họp, cháu có thể qua phỏng vấn mọi người”, giọng nói sang sảng, đầy hồ hởi, TS Dương Quốc Sỹ cho chúng tôi cuộc hẹn.

Chi bộ Văn phòng Hội Hóa học Việt Nam là một trong các chi bộ cơ sở trực thuộc Đảng bộ Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), hiện có 12 đảng viên, phần lớn là những nhà quản lý, nhà khoa học đã nghỉ hưu. Điểm đáng chú ý ở chi bộ này là dù đã nghỉ công tác, các đảng viên vẫn duy trì sự gắn kết, trao đổi chuyên môn và đóng góp ý kiến từ kinh nghiệm thực tiễn. Những buổi sinh hoạt Chi bộ vì thế còn là dịp để các nhà khoa học, nhà quản lý từng có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực chuyên môn tiếp tục chia sẻ tri thức, phát huy trách nhiệm và đóng góp trong khả năng của mình. Trong đó, “đồng chí Dương Quốc Sỹ tuổi cao nhưng vẫn nhiệt tình tham gia công tác Hiệp hội, công tác Đảng”, TS Đỗ Duy Phi, Bí thư Chi bộ, nhận xét.

85 tuổi, với gần 40 năm đứng trong hàng ngũ của Đảng, TS Dương Quốc Sỹ vẫn giữ nếp sống giản dị, thói quen tự học và niềm say mê nghiên cứu. Với ông, niềm vui không chỉ đến từ những kết quả đạt được mà còn từ việc được tìm tòi, làm việc và tiếp tục đóng góp bằng tri thức, kinh nghiệm của mình. Tinh thần học tập suốt đời và trách nhiệm với công việc ở ông cũng là những biểu hiện cụ thể, gần gũi của việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

02Từ cậu học trò thời kháng chiến đến ngã rẽ tinh dầu

Sinh ngày 16/8/1941 tại làng nghề truyền thống Đồng Kỵ, Từ Sơn, Bắc Ninh, cuộc đời Dương Quốc Sỹ gắn liền với những biến động lớn của lịch sử dân tộc. Từ năm 1952, khi còn là học sinh Trường Hàn Thuyên trong thời gian sơ tán tại Thái Nguyên, cậu học trò nhỏ đã hăng hái tham gia Đội Thiếu niên Tiền phong, rồi tiếp tục bước vào tổ chức Đoàn Thanh niên cứu quốc. Những năm tháng tuổi trẻ tôi luyện trong khói lửa chiến tranh và phong trào cách mạng đã giúp ông rèn luyện lập trường tư tưởng vững vàng.

Con đường khoa học của TS Dương Quốc Sỹ bắt đầu từ ngành hóa học. Năm 1959, ông theo học Khoa Hóa, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; tốt nghiệp năm 1963 và được giữ lại giảng dạy. Giai đoạn 1968–1972, ông là nghiên cứu sinh tại Trường Đại học Tổng hợp Kiev (Liên Xô cũ). Trở về nước, ông tiếp tục nghiên cứu trong các lĩnh vực luyện kim, hạt nhân và vật liệu điện tử.

Năm 1988, với tư cách là Giám đốc Trung tâm Vật liệu điện tử Bình Hòa, đồng chí Dương Quốc Sỹ chính thức đứng vào hàng ngũ của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhắc đến dấu mốc này, ông chỉ nói ngắn gọn: "Mình đã là đảng viên thì phải làm tốt hơn nữa”. Ông giải thích: Đứng trong hàng ngũ của Đảng đồng nghĩa với việc tự đặt ra yêu cầu cao hơn đối với bản thân. Làm khoa học phải trung thực, làm công việc chung phải tận tâm và không được bằng lòng với những gì đã đạt được.

“Mình đã là đảng viên thì phải làm tốt hơn nữa”.TS Dương Quốc Sỹ

Bước ngoặt đến vào năm 1991, khi PGS.TS Dương Tấn Phước - một trong những thế hệ nhà khoa học đầu ngành tham gia đặt nền móng cho các chương trình phát triển tinh dầu và sản phẩm thiên nhiên tại Việt Nam từ những năm đầu thập niên 1990, Chủ tịch Hiệp hội Tinh dầu - Hương liệu - Mỹ phẩm Việt Nam thời điểm đó, mời ông tham gia công tác hội. Từ đây, ông mở rộng hướng nghiên cứu sang cây thuốc, bài thuốc dân tộc và phát triển sản phẩm từ nguyên liệu thiên nhiên.

03Đề tài đã qua hội đồng, cây thuốc vẫn chờ đường ra thị trường...

Từng làm việc trong ngành luyện kim, TS Dương Quốc Sỹ thấu hiểu điều kiện lao động nặng nhọc, độc hại và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của công nhân. Những cây thuốc quen thuộc như nhân trần, cỏ ngọt cùng kinh nghiệm sử dụng thảo dược dân gian gợi mở cho ông hướng nghiên cứu sản phẩm phục vụ đời sống. Ông bắt tay vào thực hiện hàng loạt hoạt động nhằm hệ thống hóa tri thức, nhận diện tiềm năng dược liệu và tìm kiếm cơ sở khoa học cho việc khai thác, chế biến nguyên liệu trong nước, có thể kể đến: tổng quan một số cây thuốc, bài thuốc Việt Nam (giai đoạn 1992–1998); kết quả này được sử dụng trong Chương trình khoa học và công nghệ về vật liệu và tinh dầu do Chính phủ chủ trì. Tiếp đó, ông chủ trì biên soạn Phần Hóa dược thuộc đề án của Viện Chiến lược, Bộ Công nghiệp; tham gia đề tài nghiên cứu cây thuốc Bắc Kạn trong các năm 2001–2003; đồng thời hợp tác với một số nhà khoa học Ukraine nghiên cứu công nghệ chế biến cây thuốc Việt Nam…

Tuy nhiên, TS Dương Quốc Sỹ thẳng thắn nhìn nhận, để đưa tri thức dân gian vào sản xuất, nguồn nguyên liệu phải trải qua quá trình nghiên cứu thành phần, đánh giá tính an toàn, kiểm nghiệm chất lượng, xác định công nghệ chế biến và đáp ứng yêu cầu thị trường. Trường hợp nghiên cứu cây thuốc Bắc Kạn là một minh chứng: dù kết quả nghiên cứu đã được hội đồng khoa học thông qua và dự án đã được xây dựng, việc ứng dụng vào thực tiễn vẫn chưa đạt kỳ vọng. Điều đó cho thấy, kết quả nghiên cứu chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế khi có doanh nghiệp tiếp nhận, nguồn lực đầu tư và điều kiện chuyển giao công nghệ phù hợp.

“Việt Nam có nguồn nguyên liệu thiên nhiên phong phú, tích lũy nhiều kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, nhưng những tiềm năng ấy chưa được chuyển hóa tương xứng thành năng lực sản xuất và thương hiệu sản phẩm”, TS Dương Quốc Sỹ trăn trở. Sau nhiều thập niên gắn bó với dược liệu, tinh dầu và mỹ phẩm, ông vẫn quan tâm đến những nguyên liệu quen thuộc như bồ kết, bồ hòn, các loại cây có tinh dầu… và tìm kiếm cơ hội hợp tác công nghệ để nâng cao giá trị nguồn tài nguyên trong nước.

Từ thực tiễn này, có thể thấy rõ tính cấp thiết của những định hướng được xác định trong Nghị quyết 57-NQ/TW về thúc đẩy hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong doanh nghiệp, gắn với phát triển, trọng dụng nhân lực chất lượng cao và nhân tài. Đây cũng là điều kiện quan trọng để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự tạo nền tảng phát triển lực lượng sản xuất mới, hiện đại, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng của sản phẩm, doanh nghiệp và nền kinh tế.

Từ câu chuyện của TS Dương Quốc Sỹ và những đảng viên trí thức cao tuổi, có thể thấy việc phát huy nguồn lực khoa học không chỉ đặt ra với thế hệ trẻ mà còn cần quan tâm đến đội ngũ trí thức giàu kinh nghiệm. Đây cũng là một khía cạnh của yêu cầu “phát triển, trọng dụng nhân lực chất lượng cao, nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” được nêu trong Nghị quyết 57-NQ/TW. Những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm nghiên cứu, quản lý và hoạt động thực tiễn vẫn có thể tiếp tục đóng góp thông qua tư vấn, kết nối nghiên cứu, chia sẻ tri thức và dìu dắt thế hệ kế cận.

04Liên kết “bốn nhà” để khoa học đi đến cùng với sản xuất

Trong câu chuyện về phát triển sản phẩm Việt Nam, ông nhớ lại lời căn dặn của cố Tổng Bí thư Đỗ Mười tại buổi làm việc với Hiệp hội VOCA. Lúc đó, cố Tổng Bí thư giao nhiệm vụ cho lãnh đạo Hiệp hội xây dựng chương trình hoạt động, phát huy nội lực từ nguồn nguyên liệu trong nước, hướng tới tự chủ trong sản xuất hàng hóa. Hơn ba thập niên trôi qua, tinh thần ấy vẫn hiện diện trong những câu hỏi mà ông tiếp tục theo đuổi: Cần nghiên cứu những gì? Ai có khả năng tiếp nhận công nghệ? Làm thế nào để nguyên liệu Việt Nam tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn?

Giai đoạn 2010–2012, ông tham gia chuẩn bị nội dung đề tài cấp Nhà nước về liên kết bốn nhà để phát triển dược liệu, thuộc hoạt động của Hội đồng Chính sách khoa học và công nghệ quốc gia. Đề tài do GS.TS Đỗ Trung Tá làm chủ nhiệm, với sự tham gia của các nhà khoa học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và những đơn vị liên quan.

Mô hình xác định trách nhiệm của bốn chủ thể: Nhà nước tạo lập môi trường chính sách; nhà khoa học cung cấp tri thức và công nghệ; nhà nông phát triển vùng nguyên liệu; doanh nghiệp tổ chức đầu tư, sản xuất, chế biến và đưa sản phẩm ra thị trường. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò chủ chốt trong tiếp nhận, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

TS Dương Quốc Sỹ phân tích, mỗi chủ thể đều có vai trò không thể thay thế. Thiếu nhà nông, khó hình thành vùng nguyên liệu ổn định; thiếu nhà khoa học, sản phẩm khó nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng; không có doanh nghiệp, những kết quả nghiên cứu có nguy cơ chỉ nằm lại trên giấy. Vì vậy, điều cốt lõi của liên kết bốn nhà không phải là sự phối hợp mang tính hình thức, mà là tạo được mối liên kết thực chất, để từ vùng nguyên liệu, phòng thí nghiệm đến nhà máy và thị trường trở thành một chuỗi giá trị.

Thực tiễn phát triển dược liệu cũng cho thấy, để một sản phẩm đến được với người tiêu dùng, chỉ nghiên cứu và sản xuất là chưa đủ. Còn cần đến công nghệ chế biến, kiểm nghiệm, quản lý chất lượng, nguồn lực tài chính và hệ thống phân phối. Đồng thời mở rộng mạng lưới hợp tác với các tổ chức tài chính, kiểm nghiệm chất lượng và truyền thông.

Dẫu vậy, TS Dương Quốc Sỹ không né tránh những khó khăn trong quá trình đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Từ một đề tài khoa học đến những vùng nguyên liệu phát triển ổn định, những sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường vẫn là một chặng đường dài, đòi hỏi nguồn lực đầu tư, điều kiện chuyển giao công nghệ và sự tham gia thực chất của các chủ thể. Ông hiểu rằng, một công trình được hoàn thành chưa đồng nghĩa với việc kết quả nghiên cứu đã tạo ra giá trị kinh tế. Chính khoảng cách ấy càng thôi thúc ông tiếp tục tìm kiếm những cơ hội hợp tác, kết nối khoa học với sản xuất.

“Đối với ngành tinh dầu, trách nhiệm xã hội không chỉ nằm ở hiệu quả kinh doanh, mà còn ở việc bảo vệ người tiêu dùng và bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn tử tế. VOCA xác định rõ vai trò của mình là đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc minh bạch hóa chất lượng, cung cấp thông tin khoa học chính xác, để thị trường tinh dầu phát triển lành mạnh và bền vững”.TS Dương Quốc Sỹ

LỜI KẾT“Bác chỉ là người lính, hoạt động thôi”

Khi được hỏi muốn giới thiệu gì về bản thân, TS Dương Quốc Sỹ cười hiền: “Bác chỉ là người lính, hoạt động thôi”. Sau nhiều thập niên trải qua những môi trường nghiên cứu khác nhau, ông vẫn chọn hình ảnh người lính để nói về mình – một người không đứng ngoài công việc chung, không ngừng tìm kiếm lời giải cho những vấn đề còn dang dở và tiếp tục đóng góp trong khả năng có thể.

Giữa những yêu cầu đổi mới và phát triển của đất nước, hình ảnh người đảng viên nhiều năm tự nguyện làm việc không nhận lương như TS Dương Quốc Sỹ gợi lên một giá trị đáng trân trọng: tinh thần tiên phong không chỉ thể hiện ở những thành tựu lớn, mà còn ở sự tận tụy, trung thực và bền bỉ làm những việc có ích cho nhân dân. Đó cũng là ngọn lửa mà người đảng viên, nhà khoa học ấy đang gìn giữ và trao truyền cho những thế hệ đi sau.

Với TS Dương Quốc Sỹ, đích đến của nghiên cứu khoa học không chỉ là những công trình được nghiệm thu hay những sản phẩm được tạo ra, mà còn là những thay đổi trong đời sống. Khi một vùng dược liệu phát triển, người nông dân có thêm việc làm, thu nhập ổn định, thành quả khoa học mới thực sự gắn với lợi ích của nhân dân. Đó cũng là cách người đảng viên góp phần hiện thực hóa chủ trương của Đảng bằng những việc làm thiết thực, qua đó bồi đắp niềm tin của nhân dân.